Berria.info

Goizueta inguruan, Brontze eta Burdin Aroko harrespilak, trikuharriak eta tumuluak daude; ondare hori ezagutarazteko, bi ibilbide megalitiko osatu dituzte.

Euskal Herriko mendietan ugariak dira harriz osatutako zirkuluak, mota guztietako harri pilaketak, Pirinio aldera batez ere, gutxi gorabehera Leitzarango bailaratik hasita. Ez dira haitz soilak, ez daude halabeharrez horrela jarrita. Gure arbasoek, antzina, beren hilak ehorzteko jasotako megalitoak dira; harri handiz eraikitako monumentu misteriotsuak.

Pirinio aldean trikuharriak, tumuluak eta harrespilak daude, Leitzarandik hasita Aran haraneraino, Kataluniaraino. Goizueta (Nafarroa) inguruan, ugariak dira harrespilak (mairu baratzeak edo jentil baratzeak), hau da, harriz osatutako biribilak. Leitzarandik mendebaldera, aldiz, oso bakanak dira monumentuok; adituek ez dakite ziur zergatik. Gune hori kulturen arteko muga zela diote batzuek. Dena dela, inguru horretan jende asko bizi izan zela adierazten dute, eta orduko biztanleek lan handia egiten zutela euren hildakoak ehorzteko.

Baina mendeen joan-etorriaren, lapurreten eta azken urteotan basolanetarako erabilitako makinen ondorioz, monumentu horietako asko hondatu egin dira. Ondarea babesteko eta ezagutarazteko helburuarekin, Goizuetan zortzi bat kilometroko bi ibilbide megalitiko prestatu zituzten joan zen udan, Aitasemegikoa eta Alkasoaldekoa, monumentuak identifikatu eta txukundu, eta seinaleak jarri ondoren.

Hilobi zaharrak

Megalitoak hainbat motatakoak izan daitezke. Goizueta inguruan, ordea, harrespilak daude batez ere. Burdin Arokoak dira, duela 2.600 bat urtekoak. Egoera onean iraun dute askok, eta ugari dira, ia laurogeita hamar, bi ibilbideen barruan; Errekalekun, adibidez, 26 harrespil daude bata bestearen ondoan. Harriz osatutako zirkuluak dira, Stonehenge-koa (Erresuma Batua) bezalakoak baina txikiagoak, bi metrotik bederatzi bat metrora artekoak. Itxurari dagokionez, batzuk tumularrak izaten dira, besteak kontzentrikoak, eta gehienak sinpleak. Hildakoen errautsak gordetzen zituzten barnean, harrizko edo lurrezko kutxetan.

Trikuharriak Brontze Arokoak dira, duela 5.000 urtekoak. Hildakoak ehorzteko hil ganberak dira; lurrean sartutako bi harri, eta gainean hirugarrena, estalkia. Harri txikiz eta lurrez estaltzen zuten guztia. Tumuluak, berriz, harri eta lur multzoak dira, Aitasemegikoa eta Arramaletakoak, esaterako, eta hildakoen errautsak gordetzeko egiten zituzten. Harrespilen garai bertsukoak dira. Hainbat motatako monumentuak eraikitzen zituzten, beraz, banaka nahiz multzoka, handi nahiz txiki, ezkutuan nahiz agerian, hildakoen omenez.

Ibilbidea historiaurrean

Ondare hori babesteko zerbait egin behar zutela ohartu ziren Goizuetan, harrespil batzuk hondatzen ari baitziren. Horregatik, ibilbide megalitikoen proiektua prestatu, eta 52.700 euroko inbertsioa egin zuten; 6.324 euro jarri zituen Leader+ programak, 30.566 euro Nafarroako Gobernuak, eta gainontzekoa Goizuetako Udalak. Cederna-Garalur elkartearen eta Hilharriak taldearen laguntza ere jaso zuen proiektuak, eta Idoia Legarreta arkitektoak bideratu zuen.

Lehenengo, monumentuak identifikatu zituzten, eta gero ibilbideak osatu. Aitasemegikoa Goizuetaren ekialdean dago, eta 33 megalito ditu, 7.7 kilometrotan. Alkasoaldekoa, berriz, mendebaldean dago, eta 55 monumentu ditu, 8.7 kilometrotan. Azken horretan dago ibilbideotako trikuharri bakarra, Añoneakoa.

Ibilbideetara eroso iristeko aparkalekuak prestatu zituzten, eta harrespil batzuetara ere autoan joan daiteke, bertaraino. Beste batzuk ikusteko, berriz, oinez nahiz mendiko bizikletaz egin behar da bidea.

1982an ere seinaleak jartzeko lanetan aritu ziren, baina zaharkituta geratu ziren. Ibilbide berriak osatzean, harrizko monolitoak jarri zituzten monumentuen ondoan, aluminiozko xafletan izena eta bestelako informazioa zutela. Gainera, panelak ezarri zituzten ibilbideetan eta herrian bertan, hiru hizkuntzatan: euskaraz, gazteleraz eta frantsesez. Triptikoak ere eskura daitezke udaletxean, ibilbideen inguruko informazio zehatzarekin.

Baina Goizueta inguruko lur sailak oso zabalak eta malkartsuak dira, eta ibilbideetan herritik gertu eta egoera onean dauden monumentuak sartu dituzte; oraindik hainbat monumentu dago seinalerik gabe. Beraz, lana dago egiteko antzinako arbasoek utzitako ondarea zaintzeko eta gordetzeko, etorkizuneko belaunaldiek ezagutuko badute.