Berria.info

Itsasoa urdin eta bare, bista zoragarria, zeruertza urrun. Belaontziak inguruan, arratsalde-pasa, kaioak airean, jendea eguzkitan, beste batzuk urpekaritzan. Urpekariek badakite Matxitxakok ez duela beti umore on hori agertzen. Nola ez dute jakinen, bada? Arrainen eta itsas landareen artetik, zenbat ontziren hondakinak ez dituzte ikusi Matxitxakoko lurmuturraren azpiko ur barneetan?

Bermeoko (Bizkaia) arrantzaleek arras ongi badakite enbatak jotzen duenean gogor jotzen duela. 1912ko agorrilaren 12tik 13rako gauean bezala. Orduko argazki eta marrazki zaharrak dira horren lekuko. Arrantzaleen batelak uhinen erasoari ezin iraunez, portura puskaturik iritsi ontzi hondarrak bazter batean metaturik, hildakoen eta desagertutakoenganako doluaren ikur. Itsasoak Bermeoko 112 arrantzale eraman zituen, baita Ondarroako 61 ere.

Lehenago ere zenbait sarraski jasanik zeuden Bermeoko arrantzaleak. 1878ko Pazko bezperan, urakan bortitz batek 85 arrantzale hil zituen. Batel eta txalupak Bermeoko portuaren eta Matxitxakoko lur muturraren artean hondoratu ziren. Matxitxakoko itsasargiaren begiradapean.

Itsasoak bizia kentzen du, ekartzen duen bezala. Malko anitz isuri zuten arrantzaleen ahaideek. Arrantzale haiek berek portura ekarri arrain bezainbat malko. XIX. mendeko bigarren erdialdean arrain anitz bildu zuten. Horri esker, Bermeok garapen ekonomiko handia lortu zuen, eta hainbat obra handi egin ahal izan zituzten, azpiegiturak, eraikinak eta zerbitzu publikoak.



HIRU ITSASARGI. Eraikin haietarik batzuk itsasargiak izan ziren. Kantauri itsasoak gogor jotzen duen leku hartan, arroka handiak dituen kosta hartan, halako zerbaiten beharra bazuten arrantzaleek eta marinelek, portura berriz itzultzeko. Bermeok hiru itsarargi dauzka. Berriena eta txikiena Errosapeko itsasargia da, Lamiar puntaren mendebaldean, 1912an eraikia. Beste biak Matxitxakoko lurmuturrean daude.

Matxitxakoko puntaren puntan dago oraindik ere itsasargi zaharra. 1852ko agorrilaren 21ean inauguratu zuten dorre hura. 1854tik 1863ra, farozainen eskola izan zen. Garai hartan, inguruko itsasargi garrantzitsuenetarikoa zen. Lehen mailakoa. Haren argia 23 milia urrunago ikus zitekeen (37 kilometro). Argi finko zuriak lau segundu guziz distiratzen zuen. Itsasargi zaharra baztertu zuten, eta berria eraiki, handik 110 metro barnerago, oraindik gorago, Matxitxakoko lurmuturrean. Aldaketa 1909an egin zuten.

Orain martxan dagoen itsasargiak irismen handiagoko izpia botatzen du. 35 miliaraino heltzen da (56,3 kilometro). Castro Urdiales (Kantabria, Espainia) eta Deba (Gipuzkoa) artean ikusten da izpi hori. Zazpi segunduro agertzen den izpi zuria.

Milaka hegazti itsutu eta hil izan dituen izpi zuria. 1915ean, 10.000 hegazti hil omen ziren Matxitxakoko faroaren argiaren kontra. Migrazio garaia zen. Orduan ere, ekaitza etsai. Ekaitz haren erdian, faroaren argiak erakarririk, hegazti haiek guztiak argi haren kontra lehertu ziren, gaur egun auto baten argiarekin gertatzen zaien bezala.



MATXITXAKOKO GUDUA. Egun argiz lasaiago ibil daitezke kaioak, itsasargiaren inguruetan. Kaioen kantuak hausten du isiltasuna, orain. Bertze kanturik zen, ordea, duela hirurogei urte. Kanoiek ozen inarrosi zituzten Matxitxakoko inguruak, 1937ko martxoaren 5ean.

Itsasargiak ez zuen ezertarako balio izan. Frankisten gerra ontziak Kantauri itsaso osoan zehar hedatu ziren, errepublikarren portuetarako sarrera mozteko. Egun haietan armaz kargaturiko ontzi bat heldu beharra zen Mexikotik, eta beste bat (Galdames ontzia) Baionatik. Martxoaren 4ean, Bilboko portutik lau bou atera ziren Galdames laguntzeko: Gipuzkoa, Bizkaia, Donostia eta Navarra.

Ilun zen, argirik gabe ibili ziren, eta irratia itzalirik. Horren ondorioz, Baionatik abiatu zen merkantzia ontzia bidetik baztertu zen, eta haren laguntzera joanak ziren bou-ak ere desbiratu behar izan ziren. Eguna argitzean, bou-ak merkantzia ontzia aurkitu beharrez hasi ziren.

Ez zuten ontzia aurkitu. Bizkaia eta Gipuzkoa bou-ak Bilboko portura itzultzean, frankisten Canarias gerra ontziak Gipuzkoa bou-a ikusi eta haren aurka tiro egin zuen, 13:30ean. Bost gudari hil ziren, eta beste anitz zauritu. Bizkaia bou-a Matxitxakoko inguruetan zebilen. Estoniako banderarekin zebilen merkantzia ontzi batekin topo egin zuen. Armak zekartzala oharturik, Bermeoko portura lagundu zuten, Canarias Gipuzkoaren aurka ari zen bitartean. Ontzia Bermeon deskargatu ahal izan zuten, eta armak hartu.

Gipuzkoa bou-ak Portugaleteko portura iristea lortu zuen, sua eta kalteak non nahi. Canarias iparralderantz abiatu zen. Matxitxakoko parean, Galdames merkantzia ontzia parez pare aurkitu zuen, 14:45ean. Tiroka hasi zen, eta Galdamesek bandera zuria atera zuen.

Orduan, Canarias ontzia Donostia eta Navarra bou-en aurka hasi zen tiroka. Donostiak ihes egitea lortu zuen. Navarrako komandante Enrique Morenok errenditu baino nahiago izan zuen borrokan hondoratu, eta tiroz erantzun zion frankisten ontziari. Guduak bi oren baino gehiago iraun zuen, Canariasen azken tiro batek ontzia erabat funditu zuen arte. Moreno komandanteak, beste batzuekin batera, ontzian gelditzea erabaki zuen, eta harekin batera hondoratu zen. Berrogeita bederatzi gizonetik hogei baizik ez ziren salbatu. Frankistek preso hartu zituzten.

Gaur egun, bou Navarra ontzia Matxitxakoko ur azpietan dago, 120 metroko sakoneran. Haren ondoan beste ontzi batzuk ere badaude. Batetik, bigarren gerla mundialean urperatutako alemanen ontzi bat. Urpekariek beste ontzi bat aurkitu zuten, duela ez aspaldi. Dozena bat metroko merkantzia ontzi bat, bitan zatiturik. Duela mende erdi bat urperatu bide zen. Baina oraindik ez dakite haren izena, ez eta zergatik urperatu zen. Itsasargia mintzatuko balitz...