Berria.info

Alfonso Etxegarai eta Kristiane Etxaluz bikotea jasaten ari den deportazioa 'Sagarren denbora' dokumentalean azaldu dute Josu Martinez eta Txaber Larreategik; filma ekainaren 11n estreinatuko dute, Baionan.

Astiri bat, Domintxaine-Berroetan (Zuberoa). Kristiane Etxaluzen etxean, Josu Martinez eta biak zeuden. Martinezek Haizea Garizumakoa Ruper Ordorikak atera berri zuen diskoko Urrun urrun kantua entzuten jarri zuen Etxaluz. Argi zuen kantu horrek filmean izan behar zuela, hitzek dokumentala ezin hobeki azaltzen dutelako, bere iduriko.

Kantua abiatu: «Urrun, urrun, bihotzeko lagun, hola deitzen ninduzun, bihotzeko lagun. Non da orain lehengo berba goxoa? Oihartzun da egun, bihotzeko lagun...». Eta negarrez hasi zen Etxaluz. Bai, dudarik ez, filmean behar zuen.

Segidan, «zer polita litzatekeen Ruperrek egingo balu musika», Martinezek. Ordorikari nola eskatu galdera pausatu baino lehen jada, Etxaluz hasi zitzaion Ordorikaren telefonoa nork izan zezakeen bila. Eskuratu eta han, mementoan berean Etxaluzek deitu zuen: «Kaixo, Ruper! Hemen Kristiane Etxaluz Domintxainetik». Ordorikak bazekien nor zen Etxaluz, eta bazuen Josu Martinezen berri ere. Proiektua azaldu eta hamabost egun barne Saran bildu ziren hirurak. Kantuak egiten zituela baina filmerako musika egiteko ez zela gai sentitzen azaldu zien Ordorikak. Baina bere taldeko gitarrista eta biolinista gomendatu zien: Arkaitz Miner. Eta horra hor Miner dokumentala janzten duen musika grabatzen. Biolina, gitarra, mandolina, biola, instrumentu guztiak berak joak eta etxean grabatuak. Kantarien artean, Maddi Oihenart (Sodade abestian), Eñaut Etxamendi (Etxaluz preso zen garaiak gogora ekartzen dituen abestian) eta Ruper Ordorika (Sagarrondo bati sehaska) daude. Bada Sao Tomeoko hainbat herritarrek Alfonso Etxegarairi eskainitako Azken dantza ere, Manex Pagolarena, eta, noski, Urrun urrun, filmeko leitmotiv nagusia, bukaeran Ruper Ordorikak berak kantatua.

Hori guztia adierazgarri izan daiteke Josu Martinezek eta Txaber Larreategik zuzendutako dokumentala (Sagarren denbora) nola iragan den zehazteko. Ideia batetik bestera, ezagutza batek bestea ekarriz dena molde naturalean. Iazko apirilean Etxaluzekin harremanetan jarri ziren, eta ekainean Sao Tomen zegoen lan taldea. Urtebete geroago, hilaren 11n, Baionan estreinatuko dute Alfonso Etxegarai eta haren bikotekide Kristiane Etxaluzen deportazioari buruzko zuzeneko lekukotasun bizia.

Beste euskal herritar anitz bezala, 80ko hamarkadan deportatu zuten Etxegarai. Zehazki, 1978an utzi zuen sorterria, Espainiako Poliziaren jazarpenetik ihes egin nahian, eta 1985ean Frantziako Gobernuak Ekuadorrera deportatu zuen. Han zegoela, Espainiako poliziek bahitu eta torturatu egin zuten. Urtebete geroago, Sao Tome eta Principera bidali zuten, eta han da geroztik. 23 urte. Etxaluzek, berriz, Euskal Herrian eta Sao Tomen iragaten ditu sasoiak.

Egoera korapilatsua, eta dokumentalean urratsez urrats azaltzeko parioa egin dute. Lehenik bakoitzaren iragan eta hautuak azalduz eta ondotik Sao Tomen elkartuz, bikotearen errealitatea marrazten dute, baita, tarteka, geroari begira dauzkaten itxaropenen irriak ere: «Zahartzen garenean Domintxaineko sagarrondoak zainduz pasako dugu denbora», dio Etxaluzek dokumentalean. Hortik dokumentalaren izenburua. Halako «batasun poetiko bat» da, egoera ilunetik argia ekartzen duena, Martinezek ohartarazi duenez.

Beste elementu nagusia, Hibai Castrok atxikitzen duen kamera bustitzeraino doana, maitasuna da. «Azkenean, amodiozko istorio bat irten da, testuinguru konkretu batean bizi dena. Ez geneukan horrela pentsatuta, edo hain pentsatuta. Baina hala da», dio Larreategik. «Dokumentalak hori dauka. Ibilian zoaz gauzak deskubritzen. Indar handiagoa daukaten elementu batzuk ikusten dituzu eta horiei eusten diezu gehiago». Martinez ausartzen da esatera: «Komedia erromantiko bat da. Momentuz ez dauka happy end-ik, baina...»

Maitasuna, bikotearen artekoa baina baita biek Euskal Herriarentzat daukatena ere, Martinezek zehaztu duenez: «Alfonsok daukan herrimin hori, hori maitasuna da. Eta Kristianerena berdin. Leku batetik zein bestetik joaten denean zinez azken aldia balitz bezala begiratzen duela gogora ekartzen duen momentuan hunkituta agertzen da». Larreategik ere horretan ikusten du Etxaluzi deportazioak ekarri dion zoriontasun eza: «Ezin ditu bere bi maitasunak batera izan. Euskal Herrian dagoenean Alfonso falta zaio, eta Sao Tomen dagoenean Euskal Herria falta zaio».

Errealitatea beren gain hartua

Maitasuna, ordea, sendo bezain umila agertzen da, iragan eta eguneroko errealitate gordina bere gain hartzeko gai dena. Ez du ezkutatzen, ez apaintzen. ETA, Lemoizko zentral nuklearraren aukako borroka, Iruñeko presondegian pasatutako hilabeteak, Etxegaraik jasandako torturak, desagerturik igarotako hamabost egunak, etengabeko joan-jinak. Hor daude Frantzia eta Espainiaren arteko hitzartzeak eta Sao Tomeko administrazioak deportazio kontuetan betetzen duen rola.

Historia handia, jendeen historiatik ekarria, xede garbi batekin, Larreategik esplikaturik: «Mundu ofizialak-edo borrokan murgilduta dagoen jende guztiari gizatasuna ukatzen dio. Orduan, humanizatzeko forma bat da historiak lehenengo pertsonan kontatzea. Ez da aho, begi eta eskurik gabeko masa bat. Zehazteak aukera hori ematen dizu, sentimendu, amets eta akatsak dituzten pertsonak direla erakustea». Itsasoaren alaba dokumentalean martxan jarri zuten lan ildoa da. Eta hark jasotako arrakastak indartu zien, Martinezek dioenez, horretan jarraitzeko gogoa: «Jendeak horrelako gaietarako badauka gose bat. Lehena hildako baten inguruan zen, eta bigarren filma gerra zikinaren beste adar batean oinarritzea erabaki genuen».

Eta, horren irudikatzeko, Etxegarai eta Etxaluz bikoteak bazuen aski indar: «Zure pertsonaiekin maitemintzen zara beti. Film bat egiten duzunean pertsonak indarra izan behar du. Alfonso eta Kristiane pertsona izugarriak dira. Pertsona gisa. Zenbat ematen duten, zer eskuzabalak diren, zer maitasuna duten... Hain duinak dira, hain koherenteak. Bada ere erakustea horretan dabilen jendeak ez direla fanatiko batzuk, askotan ematen duen bezala... Pertsonak dira, eta, gainera, kristorenak, ezagutu behar direnak, bizitza eman duten izengabeak, maitasunarengatik eman dutenak. Lehenik herriarentzat eta ez berentzat aldarrikatzen dute».

Eta pertsonekin ari den heinean, «hurbiletik eta konfiantzarekin lan egitea», hori du lan egiteko manera bikoteak. Hitz egin luzaz, kamera itzali hala behar denean, eta ez joan «odolaren egitera». Filmatuak direnek ere konfiantza hori sentitzen duten bezala, ikusleak ere bai. Eta horra apustua: «Naturaltasunez beren egunerokotasuna ateratzea».

Horren ondoan, bada memoria lan bat ere. Dokumental egileak oraindik ez ziren sortuak Etxegarai Sao Tomera deportatu zutelarik, biek 23 urte baitituzte. Etxegarai Regresar a Sara (Txalaparta, 1995) liburutik zuten ezagutu: «Historia, nolabait esatearren, ia kasik idatzia zegoen. Alfonsorena behintzat». Larreategik aitaren bidez aspaldi ezagutzen zuen Etxaluz, eta behin baino gehiagotan aipatua zion Martinezi, «istorio indartsua zuen emazte gisa». Ez zuten bazterrean utzi nahi: «Itsasoaren alaba-n ere gudaria gizona da, eta emakumea da laguntzen diona... Orduan, pentsatu genuen, zergatik ez kontatu bikotearen historia». Horrek Euskal Herriaren bi bide azaltzeko aukera ematen zien: «Bi pertsona antagoniko dira. Bata Zuberoakoa, familia euskaldunekoa baina ez abertzalea, diru apur bat zeukana herrian. Eta Alfonso Euskal Herriaren beste puntakoa, kostakoa, Plentziakoa. Familiakoak proletario eginda, euskaldunak, baina ez zioten euskara irakatsi...». Izaeran ere guztiz diferenteak izanik, «Euskal Herriaren aldeko borrokak batzen ditu». Bizi horiek beren historia bezala hartu dituzte bi dokumental egileek: «Nahiz eta ez jaio izan, hurbileko gauza bat balitz bezala sentitzen dugu, beste gauzen artean konpondu gabekoa delako haien egoera».

Ahantzi baino lehen filmatu nahi izan dutena, orain, zinema geletara pasatuko da. Bilboko GITE-IPES taldeak ekoizteari esker posible izan da filma. Baionako Atalante aretoan estreinatuko dute, datorren ostiralean, 19:30ean. Han izanen dira film egileak, baita Kristiane Etxaluz ere. Hilaren 17an Ainhize Monjoloseko (Zuberoa) Euskal Herriko Laborantza Ganberan aurkeztuko dute, 19an Bilboko Capitol aretoan eta uztailaren 3an Heletan (Nafarroa Beherea), Euskal Herria Zuzenean jaialdian.