Berria.info

Euskal Herriaren iragana aldatu du Iban Zalduaren pertsonaiak 'Euskaldun guztion aberria' liburuan (Alberdania). Iragan pertsonaletik eta iragan kolektibotik egin nahi du ihes.

Euskal Herriko giro politikoaz nazkatu antzean dagoen unibertsitateko irakasle bat Alaskara doa. Hori da Iban Zalduaren (Donostia 1966) lehen eleberriaren abiapuntua. Ironia lagun, nazionalismoaz eta iraganaz hausnarketa ugari jartzen ditu mahai gainean nola liburuan hala elkarrizketan. Gaztelaniazko itzulpena bidean da, eta Lengua de Trapo argitaletxeari esker iritsiko da.

Orwellen aipu batekin hasi duzu liburua: «Nazionalista oro iragana alda daitekeelako ideiarekin obsesionaturik bizi da». Liburuari ondo zetorkion aipu bat da soilik, ala Zalduaren pentsamenduaz zerbait dio?

Ez nuke esango nazionalismoaren ezaugarri nagusia iragana aldatzeko obsesioa denik, baina ezaugarri nahiko zabaldua da. Gure herrian hori etengabe gertatzen da. Zenbat aldiz aipatzen da Txiberta, eta hor egin zen edo egin ez zen traizioa? eta 1512ko konkistarena zenbat aldiz aipatzen da? Euskal nazionalismoak badu hortik.

Nazionalismoaz eta iraganaz hitz egiten duzu liburuan. Euskal Herriaren historia berri bat asmatzen du protagonistak. Nazionalismoaz ezin da hitz egin iraganaz hitz egin gabe?

Nazionalismoek beti atzerantz egiten dute berrirakurketa, iraganerantz. Estaturik lortu ez duten nazionalismoek eta lortu nahi dutenek aurrera begiratzen dute zerbait begiratzeko. Estatu nazio bat osatu duten nazioek ez dute zertan begiratu aurrerantz, baina atzerantz beti begiratzen da, beti gaude urteurrenak ospatzen... dela Felipe II.arena, Amerikaren konkistarenak... hori bai dela nazionalismoaren ezaugarri bat. Beste batzuek ez dute inolaz ere aldatu nahi iragana, iraganean gertaturiko hori baita gaur egun ere beren oraingo nazionalismoaren zutabe nagusia.

Liburuko protagonistak iraganetik ihes eginez Anchoragera jotzen du. Zenbat du Joseba Anabitartek Iban Zalduatik?

Zuk hartu diozu?

Tira, zerbait bai.

Oso irudi txarra dudan seinale (barrez). Bai, badauka. Idazleok beti hartzen dugu guregandik. Baina ez nuke esango ni naizenik. Ez da obra autobiografiko bat eta ez da inondik ere orain modan dagoen autofikzioa. Fikzioa da. Noski, autofikzioa denok egiten dugu, kontua da batzuetan gehiago duela autotik fikziotik baino. Badauzka nire ezaugarri batzuk: niri gustatzen zaidan musika gustatzen zaio, ni bezain esnoba da pop musikaren kontuetan, irakaslea da, ni bezala, baina filologiakoa... Eta baditu ezaugarri neurotiko batzuk, tamalez nik neure buruari aurkitzen dizkiodanak. Baina ez guztiak. Nik fikzioaren aldarrikapena egiten dut; oso bide eraginkorra da errealitatea berrantolatzeko eta, azken batean, egiarantz -egia baterantzat- hurbiltzeko. Ramon Saizarbitoriak Mario Onaindiaren biografiari buruz esan zuena datorkit gogora halakoetan: une batzuetan autobiografiaren ordez fikzioa erabili izan balu sinesgarriagoa suertatuko zela esan zuen Saizarbitoriak.

Nolakoa da pertsonaia sortzeko lanketa hori? Sortze prozesu horretan imajinatu behar dugu Iban Josebarekin elkarrizketan?

Nik ez dut sinesten pertsonaiak bere bidea egiten duelako mito horretan. Orain arte kontrol nahiko handia izan dut nik sortu ditudan pertsonaien ibilbidearen gainean. Agian, 700 orriko nobela bat idatzi izan banu, nire pertsonaiek ihes egingo zidaten, baina orain artean, pertsonaien gainean agintzen dut eta ez dut elkarrizketarik izaten protagonistarekin; nahikoa dut neure buruarekin elkarrizketak izatea. Gainera, pertsonaiak zure ezaugarri batzuk baditu ispilua gehiegi errepikatzen da, eta ni aspertzen naiz. Neure buruak ere nahikoa aspertzen nau!

Ideia baten gainean ala pertsonaia baten gainean eraikitako nobela da?

Ideiak ekarri du pertsonaia. Pertsonaiaren garapenak ematen dio entitate nobeleskoa ideiari. Bi konturen gurutzaketa izan zen liburuaren abiapuntua: batetik hemengo gertakari politikoen, eta «gatazkak» sortzen dizun nekeari aurre egiteko, askok sentitu dugu hemendik kanpo egoteko gogoa, idazle askori entzun diet hori. Eta ideia hori Michelle Shocked-en kantu batekin gurutzatu zen. Beste guztia ondoren etorri zen.

Joseba Anabitartek iragan pertsonaletik eta iragan kolektibotik egin nahi du ihes. Nondik da errazago ihes egitea?

(Asko pentsatu ondoren) Uste dut iragan pertsonaletik ihes egitea zailagoa dela. Iragan kolektibotik irtetean, hein batean, distantzia ez da inportantena. Euskal literaturak azken aldian dezente egin du hortik, Bernardo Atxagaren Soinujolearen semea-k edo Juanjo Olasagarreran Ezinezko maletak-en... Iragan pertsonaletik ihes egitea niretzat zailagoa da, bestela ez lirateke hainbeste psikologo egongo. Baina pentsatzen dut iragan pertsonaletik ihes egitea ere posible izango dela. Baina nik badut joera nostalgiko bat; iragan minari bueltak emateko aukera da niretzat literatura.

Halako zama da iragana?

Batzuetan bai... iragan oso desberdinak daude. Baina, oro har, uste dut iragana zama bat dela.

Ni historia ikasten hasi nintzenean historia gauza oso logikoa iruditzen zitzaidan. Materialismo historikoaren nahiko jarraitzaile zurruna nintzen. «Etapa honek eramaten du beste honetara, historiaren indarrak erabakitzen du bidea, eta hori ez dago aldatzerik». Baina azken urte hauetan, eta irakurketa askoren ondorioz-Stephen Jay Gould-en Bai bizi zoragarria-rekin batez ere-, historia naturala bera ez dagoela lege batzuen menpe ikusi dut, txiripaz gerta litezkeela horrelakoak. Horren gainean asko hausnartu dut. Norberaren historia pertsonalaren barruan oso argia iruditzen zaigu zenbait gauza txiripaz gertatzen direla, eta historia kolektiboaren barruan ere gauza batzuk horrela gerta daitezkeela ikustea deskubrimendu handia izan zen niretzat. Eta nazionalistek -eta denok gara nazionalistak neurri batean edo bestean- iraganaren aldaketarekin duten obsesioa horri loturik dago.

Iraganari eta nazionalismoari buruzko hausnarketez gain, 40 urteko gizon heterosexual baten eskizofreniak nahiko argi agertzen dira... hori helburu bat zen?

Nobelari ekitea erabaki nuenean bazen asmo hori. Baina nire asmoak eta gero irakurleak egiten duena nire liburuarekin... bi gauza dira! Ez zait gustatzen irakurleak liburua nola irakurri behar duen esatea, ez dut liburuaren kritika markatu nahi, nahiz eta joera hori gero eta gehiago ematen den idazleen artean. Liburua ekoizteaz gain, egungo idazlearen lanetako bat bihurtu da irakurketa bideratzea.

Ez zaizu liburuaren irakurketa bat interesatzen?

Ez, ez.Gainera irudipena daukat liburu honek irakurketa bat baino gehiago dituela, eta horrela dago pentsatua. Linea sobera markatzen du idazleak, eta niri hori ez zait gustatzen.

Ariketa hori egiten duzu? Jartzen zara irakurleen lekuan?

Irakurlea beti duzu gogoan, inolako paperik ez balu, gauzak bazter batean geratuko lirateke. Nik lehenik eta behin nigan pentsatzen dut, irakurle moduan, azken batean irakurlea naiz, eta idazten duzunean irakurtzea gustatuko litzaizukeen zerbait sortzen saiatzen zara. Hala ere, norberak, noski, beti idazten du merkatu globala konkistatzeko helburu xumearekin. Baina, errealistak izanda, ipuinarekin edo nobelarekin hasten zarenean norberarentzat eta inguruko adiskideentzat idazten duzu, printzipioz. Niretzat oso inportanta da ingurukoen iritzia idatzi dudana argitaratuko dudan ala ez erabakitzeko orduan. Gero, zer esanik ez, ahalik eta irakurle gehienengana iritsi nahiko nuke, baina auskalo. Nik ulertzen dut idazleak irakurlearengana, eta batez ere euskal irakurlearengana «hurbiltzeko ahalegina» egin behar duela aldarrikatzen dutenen iritzia, errespetagarria iruditzen zait, baina ez da nire bidea: nik ez nuke nire buruarekiko exijentzia maila beheratu nahi. Jokin Muñozen iritzikoa naiz alde horretatik: milioika irakurlerentzat ariko bagina bezala idatzi beharko genuke. Beste kontu bat da asmatzen duzun ala ez, jakina. Eta alde horretatik bi motatako idazleak daudela iruditzen zait: liburua luzatu eta «gustatuko zaizu» esaten dizutenak, eta, bestalde, «ea gustatzen zaizun» esaten dizutenak: ni azken horietakoa naiz, dudarik gabe.

Estilo aldetik... elipsira jo duzu.

Joan Mari Irigoien eta Jokin Muñozen pare bat elkarrizketa irakurri nituen, eta elipsiaren kontra hitz egiten zuten. Nik maite dut elipsia. Sinesten dut elipsiaren boterean. XIX. mendean beharrezkoa zen gauden taberna honetako xehetasun guztiak deskribatzea; baina gu dagoeneko ez gara zibilizazio horretakoak, gu oso hitzaren zibilizaziokoak gara, hasi zen izaten irudiarena, eta ez da beharrezko deskripzio xeheak egitea eta azken muturreraino joatea. Aurreztu dezakegu. Ekonomia erabil dezakegu.

Gustukoa duzu polemika; zure literaturaren helburu bat da?

Ez, ez da helburu bat.Nire kasuan gaitz bat da polemika. Baina hainbeste gaitzen mende nago! Literatura ere gaitz bat da. Probokatzea artearen helburuetako bat da, ez nagusia, nire idazketaren helburu nagusia ez da probokatzea, baina zerbait mugitzea eta kontrajartze bat lortzea bada helburu bat, eta hori artearen zereginetako bat da. Azken helburua pentsamendua mugiaraztea edo aldaraztea da, zerbaiten inguruko ikuspegi berri bat irekitzea... eta batzuetan horretarako konfrontazioa behar da. Baina literaturaren beste helburu bat kontrakoa izan liteke: zure inguruko munduaz ahaztea. Zilegi iruditzen zait literaturaren helburua ere deskonektatzea denean.

Bixente Serrano Izkok Joseba Anabitarteren «bizitza bera da nekea» esaldiaren bueltan egin du BERRIAn kritika. Liburutik ondorio hori atera behar dugu?

Hori izan daiteke ondorio posibleetako bat, ez dakit. Irakurleak agintzen du beti, interpretazio bat da, eta zilegi iruditzen zait, noski. Irakurleak lan pixka bat egin behar du, bestela literaturak ez dauka grazia handirik, ezta? Ez dut uste idazleon zeregina denik gure liburuak nola irakurri behar diren esatea. Gero eta idazle gehiagok barneratu duten betebeharra den arren, antza denez...