Berria.info

EAEko Defentsoriak egin duen txosten baten arabera, elkarte gastronomikoak kultur eta gizarte eragile garrantzitsuak dira, botere sareak sortzen eta iraunarazten dituzten lekuak eta prestigio iturrietarako sarbide.

EAEko Gizon eta Emakumeen Berdintasunerako Defentsoriak Elkarte gastronomikoen garrantzia eta eragina gizartean txosten berezia kaleratu berri du. Elkarte gastronomikoak ikuspegi antropologikotik zein ikuspegi juridikotik aztertu dituzte, eta ondorioa argia da: elkarte gastronomikoek oraindik ere baztertu egiten dituzte emakumeak. Bi elkartetik batek emakumeak ez ditu bazkide gisa onartzen. Dena dela, bada datu positibo bat: azken hamarkadan sortutako elkarteen bi herenak mistoak dira.

BERRIAk azterketa antropologikoari jarri dio arreta. Eta horretan ere, ondorioa argia da: gizonek boterea eta prestigioa mantentzeko gotorleku gisa dituztela elkarteak, maskulinitate eredu jakin batez gozatu ahal izateko.

1. Funtzio soziala

Azterketatik ondoriozta daiteke elkarte gastronomikoek funtzio garrantzitsua betetzen dutela gizartearentzako diren ekitaldietan; adibidez, herriko festetan. Eurek antolatzen dituzte festak, eta horietan parte hartzen dute. Azterketak dioenez, ekitaldietan izaten duten parte-hartze eta protagonismo horri esker, elkarteak goratu egiten dira, emozioa eragiten duten eta kolektiboaren sentimenduak berpizten dituzten ekitaldien ardura izaten dutelako, hala nola danborradak, ikurrinaren igoera, pregoia... «Inguruaren kohesioa erraztu eta komunitatekoa izatearen sentimendua sorrarazten dute, euren existentzia berrestearekin batera». Beste xehetasun bat ere nabarmendu dute: ekitaldi horietan elkarteek eta erakundeek une garrantzitsuak partekatzen dituzte eta, horren ondorioz, elkarteek gizartean duten balorazioa indartzen da .

2. Prestigio iturri

Hain zuzen, garrantzia duten ekitaldietan parte hartuta edota erakundeekin loturak izanda, elkarte gastronomikoetako zein elkarteetako bazkideen «prestigioa» handitzen da. Txostengileen arabera, horrek guztiak eragina du bazkideen estatusean.

Bestetik, elkarteek gastronomiarekin duten lotura beste faktore bat da haien prestigio soziala areagotzeko. Izan ere, gastronomia euskal etnizitatean nortasun ezaugarri garrantzitsua bihurtu da, eta, egun, euskal gastronomiak errekonozimendu handia du, ospea eta izen ona. Hala, elkarteak horren onuradun bihurtu direla uste dute. «Elkarteetatik emakumeak baztertzen badira, emakumeek ezin dute prestigio iturri horietatik edan».

3. Argudioak

Emakumeen bazterketa justifikatzeko batzuek eta besteek erabiltzen dituzten argudioak ere aztertu dituzte.

Lehenik eta behin, bazterketa justifikatzeko, elkarteek emakumeen inguruan estereotipoak eratu dituztela diote, hala nola: emakumeak gaitz guztien errudunak dira (gizonak kontrolatzen dituzte, liskarrak sortzen dituzte, agindu egin nahi dute...) eta ez dituzte elkarte gastronomiko batean elkarrekin egoteko behar diren gizonen ezaugarriak. Adituen esanetan, estereotipoak bi helburutarako ezartzen dira: batetik, bestetasuna markatzeko, kasu honetan emakumeena eta bazterketa justifikatzeko; eta, bestetik, estereotipoak sortu eta zabaltzeko, eta horri esker, boterea ezartzeko, hegemonia, alegia.

Hala, estereotipo horien bidez, elkarte gastronomikoa nolabait «etxetik babesteko» leku bihurtu nahi dute, hau da: leku erosoa betebeharrak ahazteko, emakumeen aginduetatik alde egiteko eta, lanaren ostean, umore ona arnasteko. Eta, bestetik, inplizituki ulertzen da emakumeak definitzen dituzten ezaugarri horiek ez daudela gizonengan, eta are gehiago, gizonek kontrakoak diren ezaugarriak dituztela, hots, adiskidetasuna, konfiantza, lankidetzarako eta partekatzeko gaitasuna... Elkarte gastronomikoen espiritua azaltzen dutenak, hain zuzen. Horregatik, ohikoak dira honelako adierazpenak : «Berezko soziedadeak izateari utziko diote» edota «beste gauza bat bihurtuko dira».

Bestetik, tradizioa zalantzan jar ezin daitekeen argudioa oso zabalduta dago. «Beti izan da horrela», da ohikoena. Hala, txostenaren arabera, tradizioa argudio gisa erabiltzen da gauzak bere horretan mantentzeko eta zenbait praktikaren inkoherentziak eragiten duen zalantza saihesteko; adibidez, emakumeak baztertzea berdintasunaren alde dagoen gizarte batean. Dena dela, adituen arabera, tradizioak, adierazpen kultural gisa, ez dira aldaezinak: «Berez, garai berrietara egokitzeko gaitasunak ahalbidetu du tradizioek denboran iraunaraztea».

Bazkideek erabiltzen duten beste argudio bat da emakumeek «oso modu onean» onartzen dutela egun batez eurei zerbitzatzea. «Hala, sinetsarazi nahi dute bazterketak emakumeei onurak ekartzen dizkiela». Emakumeen alde egiten dela, azken batean. Egoera hori emakume batzuek onartu egiten dutela ikusten da txostenean; izan ere, zenbait emakumerentzat elkartera joatea da etxeko lanez aske izateko une bakarra. Horren inguruan, txostenak ohartarazten du egoera horiek bazterketa gisa interpretatu behar direla, besteak beste, ezagutza eta prestigioa ematen diotelako espazio debekatuari (elkarteko sukaldeari). Hala, etxeko sukaldearen eta elkartekoaren arteko bereizketa argia sortu dela uste dute: lehenengoa emakumeena da; bigarrena, gizonena. Hala, elkarteetan prestatzen den janariak ezaugarri maskulinoak ditu (profesionaltasuna, prestigioa, balioa...), eta bereizi egin behar da emakumeek etxean prestatzen duten janaritik. «Elkartean denbora eskaintzen zaio. Etxean, ordea, betebehar bat da».

Ildo horretatik, egileek adierazgarritzat jo dute tradizioz emakumeenak ziren ezagutza eremuak gizonezkoek hartzean gertatu dena: lehen pribilegio eta balio sozialik ez zuten ezagutzak prestigio iturri bihurtu dira. Adibide gisa jarri dituzte joskintza, ile-apainketa, sukaldaritza eta gastronomia. «Ezagutza batek nola lortzen du prestigioa?».

Bada beste argudio bat ere: elkarteetan umeak onartu ala ez. Umeen presentziak eragin duen arazoa emakumeei sarrera baimentzearekin lotzen dute elkarte diskriminatzaileek. «Zaintza soilik emakumeen erantzukizuna dela adierazten da».

Hala, argudio horien ondorioz, txostenak nabarmentzen du elkarte gastronomikoek genero harremanak ulertzeko modu jakin bat eta sexu hierarkizazioa iraunarazten laguntzen dutela.

4. Salbuespenak

Hala ere, emakumeen betorako salbuespen bat badagoela egiaztatu dute ikerketan: garbitzailea, eta, kasu batzuetan, sukaldaria. «Ez die inolako gatazkarik sortzen emakumeak sukaldera sartzeak, eurentzako janaria prestatzeak eta gune guztiak garbitzeak». Oro har, elkartean inor ez dagoenean sartzen dira, eta gauez lan egiten duten «ipotxen antzekoak» direla diote, hurrengo goizerako lana dagoeneko eginda baitago. «Anonimoak dira, ikusezinak, eta, era berean, eraginkorrak eta beharrezkoak. Ez dira mehatxu bat; izan ere, haien presentzia eta funtzioa kontrolatuta eta mugatuta baitago», ondorioztatzen du txostenak.

5. Maskulinitatea

Defentsoriak ondorioztatu du gizonek, maskulinitate eredu zehatz bat birsortzen jarraitzeko eta emakumeen «kolonizazioari» aurre egin ahal izateko, espazio bat izateko beharra dutela. Gainera, debekuaren bidez, gizonek elkarteetan duten boterea betikotuko litzateke. Antzera gertatzen da herriko festetako ekitaldi nagusietan emakumeei parte hartzeko debekua ezarrita. «Horren atzean, prestigioa eta boterea galtzeko beldurra dago, hau da, maskulinitatearen ezaugarriak».

Honako ideia hau ere azpimarratzen da txostenean: ezin dira elkarte gastronomikoak emakumeen leku gisa ulertu, elkarteak «bizizalearen» irudiari lotuta baitaude, «bizi onaren» zale denari, janariaz eta edariaz gozatzeari, lagunekin egoteari. Ezaugarri horiek gizon euskaldunarenak direla esan ohi da, baina «inolaz ere ez» emakumeen ezaugarriak.

asolaberrieta@berria.info